Teacher & Student: ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਅਧਿਆਪਕ
— ਡਾ. ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ
Teacher & Student: ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਡੂੰਘੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕੰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ” – ਇਹ ਕਥਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਸਮਝ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਪਰ ਘੱਟ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਵਿਰੋਧੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।
ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦਾ ਦਿਨ ਅਲਾਰਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਪੈਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਉਸਦੇ ਲਈ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਘਰ ਨੂੰ “ਤਿਆਰ” ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਕੀ ਗੈਸ ਬੰਦ ਹੈ, ਕੀ ਗੀਜ਼ਰ ਬੰਦ ਹੈ – ਇਹ ਸਵਾਲ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਜਾਂ ਆਟੋ-ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ “ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ” ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਘਰੇਲੂ ਥਕਾਵਟ, ਨਿੱਜੀ ਟਕਰਾਅ, ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਬਾਅ – ਇਹ ਸਭ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗੇਟ ‘ਤੇ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਿਹਨਤ, ਜੋ ਕਿ ਤਨਖਾਹ ਸਲਿੱਪਾਂ ਜਾਂ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ ‘ਤੇ ਗਿਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਦਿੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਅਕਸਰ ਅਧੂਰੇ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਲੀ ਸਮਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਨੋਟਬੁੱਕਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਰਿਕਾਰਡ ਫਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਚਰਚਾਵਾਂ, ਚਾਹ ਜਾਂ ਆਰਾਮ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਕਿਸੇ ਲਿਖਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ਿਫਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਸੋਈਆ, ਇੱਕ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਬੈਕਪੈਕ ਲਟਕਾਉਣ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਥੈਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਥਕਾਵਟ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤਾਅਨਾ ਤਿਆਰ ਹੈ – “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੋਗੇ।” ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਪਲ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਬੋਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। “ਜੇ ਇਹ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ?” ਇਹ ਵਾਕ ਸਧਾਰਨ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਘਟੀਆ ਮੁੱਲ ਛੁਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨੌਕਰੀ ਇੱਕ ਚੋਣ ਹੈ, ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ – ਐਮ.ਏ., ਬੀ.ਐੱਡ., ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਰਾਤਾਂ ਬਿਤਾਈਆਂ ਹਨ – ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ: ਕੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ “ਚੰਗੇ ਵਿਆਹ” ਅਤੇ “ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬੱਚਿਆਂ” ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਸਦੀਆਂ ਬੌਧਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੋਈ ਲਗਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਧਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, EMI, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਕੂਲ ਫੀਸਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਖਰਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ – ਉਸਦੀ ਤਨਖਾਹ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਘਰ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲੇ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਅਕਸਰ “ਸਹਾਇਕ ਆਮਦਨ” ਵਜੋਂ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵਿਕਲਪਿਕ ਹਨ।
ਉਸਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨੋਟਬੁੱਕਾਂ, ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ – ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ, ਉਸਦੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਸਲੇਟੀ ਵਾਲ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਾਲੇ ਘੇਰੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਅਲਾਰਮ ਵੱਜਦਾ ਸੀ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦਾ ਸਬਰ ਅਸੀਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਮਰਪਣ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।
ਇਹ ਸੰਪਾਦਕੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੱਖਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਹੈ – ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਕਰਨ। ਸਹਾਇਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਦੀ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਉਹ ਨੀਂਹ ਹਨ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹੀ ਨੀਂਹ ਥੱਕੀ, ਅਣਗੌਲੀ ਅਤੇ ਅਣਸੁਣੀ ਹੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ? ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ “ਸਮਰਪਿਤ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ – ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਈਏ ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।
(ਡਾ. ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ, ਪੀਐਚਡੀ (ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ), ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਕ ਹਨ।)
