Nuclear Weapons! ਜੇ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਲਵੇਗਾ ਆਖਰੀ ਫੈਸਲਾ? ਸਮਝੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਕਮਾਂਡ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਸਟਮ
ਜਮੀਨ, ਹਵਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ… ਤਿੰਨੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ; ਜਾਣੋ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੀ SFC
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 19 ਜੁਲਾਈ 2026- ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਤਣਾਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ (Nuclear Weapons) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਂ-ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਯੁੱਧ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਸੇ ਖਾਸ ਕਮਾਂਡ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (PMO) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਖਾਸ ਕਮਾਂਡ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਅਹਿਮ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਗੁਪਤ ਫੌਜੀ ਵਿੰਗ ‘ਸਟ੍ਰੇਟੇਜਿਕ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਕਮਾਂਡ’ (Strategic Forces Command – SFC) ਕੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਾਂਡ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ (PMO) ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਖੁਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਫੈਸਲਾ SFC ਵੱਲੋਂ PMO ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
SFC ਨੂੰ ‘ਸਾਮਰਿਕ ਪਰਮਾਣੂ ਕਮਾਨ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਮਾਂਡ ‘ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਕਮਾਂਡ ਅਥਾਰਟੀ’ (NCA) ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਲ 1998 ਵਿੱਚ ਪੋਖਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 4 ਜਨਵਰੀ 2003 ਨੂੰ ਸਟ੍ਰੇਟੇਜਿਕ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਕਮਾਂਡ (SFC) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਾਂਡ ਦਾ ਗਠਨ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ (Army), ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ (Air Force) ਅਤੇ ਜਲ ਸੈਨਾ (Navy) ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
SFC ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ 3-ਸਟਾਰ ਜਨਰਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘कमांडर-इन-चीफ’ (Commander-in-Chief) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਮਾਂਡਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੌਰਦਰਨ ਜਾਂ ਈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ) ਦੇ ਉਲਟ, SFC ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਾਂਡ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
NCA ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕੰਮ?
ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ SFC ਜਿਸ ਅਥਾਰਟੀ (NCA) ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ? ਦਰਅਸਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਫੈਸਲੇ NCA ਯਾਨੀ ‘ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਕਮਾਂਡ ਅਥਾਰਟੀ’ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੌਂਸਲਾਂ ਹਨ।
ਪਾਲੀਟਿਕਲ ਕੌਂਸਲ (Political Council) ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕੋਲ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਐਗਜ਼ੀਕਿਊਟਿਵ ਕੌਂਸਲ (Executive Council) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ (NSA) ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੌਂਸਲ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਝਾਅ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਲੀਟਿਕਲ ਕੌਂਸਲ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੀ ਹੈ।
ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਮਲੇ ਤੱਕ… ਕਿਵੇਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ SFC?
ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਪਾਲੀਟਿਕਲ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਰਗੀ ਹੰਗਾਮੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਹਮਲੇ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਡਿਡ ਆਦੇਸ਼ ਸਿੱਧਾ ਸਟ੍ਰੇਟੇਜਿਕ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਕਮਾਂਡ (SFC) ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। SFC ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਿੰਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਹੀ SFC ਤੁਰੰਤ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਪਰਮਾਣੂ ਕਮਾਂਡ (SFC) ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਤਾਕਤ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਮਾਂਡ ਕੋਲ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ‘ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਸਟ੍ਰੇਟੇਜਿਕ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਕਮਾਂਡ ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀ-II’ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਜ SFC ਦੇ ਬੇੜੇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-I, ਅਗਨੀ-II, ਅਗਨੀ-III, ਅਗਨੀ-IV, ਅਗਨੀ-V ਅਤੇ ‘ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਾਈਮ’ ਵਰਗੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।
ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ (IAF) ਨੇ ‘ਡਿਊਲ ਟਾਸਕ ਫਾਈਟਰਜ਼’ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਸਟਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੇੜੇ ਵਿੱਚ ਜਗੁਆਰ, ਮਿਰਾਜ-2000 ਅਤੇ ਸੁਖੋਈ (Su-30 MKI) ਵਰਗੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। SFC ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਖੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ‘ਬ੍ਰਹਮੋਸ’ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਏਅਰ-ਟੂ-ਸਰਫੇਸ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਰਖੱਚੇ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ (Submarines) ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਐੱਨ.ਐੱਸ. ਅਰਿਹੰਤ (INS Arihant) ਅਤੇ ਆਈ.ਐੱਨ.ਐੱਸ. ਅਰੀਘਾਤ (INS Arighat) ਵਰਗੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਯੁੱਧਪੋਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਣੂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹਨ।
