ਵੱਡਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ: 43% ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ‘ਚ
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਸਾਡੇ ਵਜੂਦ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ- ਉਹ ਲੋਰੀਆਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਆਂ, ਉਹ ਗੀਤ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਿਹਾੜਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਮੋਟ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੂਨੈਸਕੋ ਵੱਲੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਿਹਾੜਾ ਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ 22 ਅਧਿਕਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਸਾਡੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਭਾਸ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਾਰਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਵੈਸੇ, ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਿਹਾੜਾ’ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। 1952 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ (ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ‘ਬੰਗਾਲੀ’ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
21 ਫਰਵਰੀ 1952 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ‘ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਿਹਾੜਾ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 43% ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ
ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 7,000 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 43% ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਵੀ ਹਨ।
ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਾਂਝੇ ਵਿਕਾਸ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ, ਇਹ ਦਿਹਾੜਾ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ਡ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਲੋਰੀਆਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋੜੋ।
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਸਿਖਾਏਗਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖੇਗਾ। ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮੀਡੀਅਮ ਬਣਾਓ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਵੀ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਵੇਖੋ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟਾਂ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਕੈਡਮੀਆਂ ਅਤੇ ਫੰਡਿੰਗ। ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰੋ। ਡਿਜੀਟਲ ਟੂਲਸ ਜਿਵੇਂ ਐਪਸ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਕੋਰਸ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਓ। ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੋ ਪਰ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੋ। ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖੋ।
ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਆਓ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦਿਹਾੜੇ ‘ਤੇ ਅਹਿਦ ਕਰੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਾਂਗੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸਾ ਸੌਂਪ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
