ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ; 2 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 86 ਲੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡੇ ਸਕੂਲ
UDISE ਰਿਪੋਰਟ 2025-26: ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ 88 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਧੇ- ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ‘ਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ/ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 9 ਜੁਲਾਈ 2026-
ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਲ 2023-24 ਅਤੇ ਸਾਲ 2025-26 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 86 ਲੱਖ ਘਟ ਗਈ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਿੱਜੀ (ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ), ਗੈਰ-ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 88 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਦਾਅਵਾ ‘ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਫਾਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪਲੱਸ’ (UDISE+) ਦੀ ਸਾਲ 2025-26 ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ UDISE ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਡਿਜੀਟਲ ਡੇਟਾਬੇਸ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਲ-ਸਮੇਂ (real-time) ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2025-26 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਦਾਖਲਾ 24.72 ਕਰੋੜ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਲ 2023-24 ਵਿੱਚ 24.80 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਕੁੱਲ ਦਾਖਲੇ ਵਿੱਚ 8.26 ਲੱਖ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਇਕੱਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਦਾਖਲਾ 12.75 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 11.89 ਕਰੋੜ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 9 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 9.89 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 14.72 ਲੱਖ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੱਟ ਕੇ 14.67 ਲੱਖ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 98.08 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 1.03 ਕਰੋੜ (1,02,73,020) ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਧਿਆਪਕ ਅਨੁਪਾਤ (Student-Teacher Ratio) 25 ਤੋਂ ਸੁਧਰ ਕੇ 24 ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਹੁਣ ਪ੍ਰਤੀ 24 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਜ਼ੀਰੋ ਦਾਖਲੇ’ (ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੀ ਬੱਚਾ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਕੂਲ 12,954 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 5,663 ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ‘ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ’ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 1.11 ਲੱਖ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 1.01 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਰਾਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਲ 2025-26 ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦਰ (Retention Rate) ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਡਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਦਰ 82.8 ਫੀਸਦੀ (2024-25) ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 83.7 ਫੀਸਦੀ (2025-26) ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਰ 47.2 ਫੀਸਦੀ (2024-25) ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 51.9 ਫੀਸਦੀ (2025-26) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ।
