International Yoga Day: ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਦੇਸ਼- ਯੋਗਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਮਰ ਧਰੋਹਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਿਹਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗ
ਡਾ: ਜਗਨੂਪ ਕੌਰ
International Yoga Day: ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਤੰਭ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਉਹ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ “ਯੁਜ” ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਯੋਗ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਜੋੜਨਾ ਜਾਂ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਏਕਤਾ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਸਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਤਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਸਭਾ ਨੇ 11 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ 21 ਜੂਨ ਨੂੰ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ’ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਯੋਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। 21 ਜੂਨ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਦਿਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਯੋਗਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਯੋਗਾ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮਿਤ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੋਗ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਉੱਚ ਰਕਤਚਾਪ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕਾਗਰ ਕਰਨਾ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਉਪਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਚਾਰ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਯੋਗਾ ਕੇਵਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਹਤ ਦਾ ਹੀ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪ੍ਰਿਯ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਮੂਹਿਕ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਨਿਕਾਲੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਯੋਗਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਰਵਭੌਮ ਜੀਵਨ-ਪੱਧਤੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਿਹਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤਕਰਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਪਾਵਨ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ ਕਿ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਬਣਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਜਾਗਰੂਕ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਵਾਂਗੇ। ਇਹੀ ਯੋਗਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਵਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
“ਯੋਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।”
